Hoe kan er ruimte worden geboden voor de uiteenlopende rituele behoefte van mensen? In de deelsessie met architect Ard Hoksbergen en veraarder Susanne Duijvestein ging het over de rituelen die veraarden als nieuwe vorm van lijkbezorging met zich meebrengt: zowel bekende als vergane als heel nieuwe rituelen. Hoe kunnen we in het ontwerp van de toekomstige veraardingslocaties voldoende rituele ruimte bieden? Dit begint bij het brengen van een overledene: dit is het begin van het proces dat gemarkeerd kan worden met een rituele route of procesgang. Vervolgens vraagt het neerleggen in de cocon om rituele ruimte: hoe kan dit laatste afscheid zacht, openlijk en natuurlijk aanvoelen? En vooral tijdens de transformatieperiode van veertig dagen zal er een sterkte rituele behoefte ontstaan. Tijdens de deelsessie kwam een duidelijke wens naar boven van meer normaalheid rondom dood: plekken en vormen die de dood dichterbij het leven brengen, alledaagser maken. Een doorkijkje was een veraardingslandgoed waar gerecreëerd wordt zoals in een park: er wordt gespeeld, gepicknickt, mensen kunnen er rondlopen, stil zijn, terugtrekken. Er zal hieruit een zoektocht ontstaan naar het kunnen laten samengaan van verschillende rouwbehoeften. Mensen rouwen allemaal verschillend en rouwen komt ook nog eens in golven. Op sommige momenten is er behoefte aan stilte en afzondering, en bij andere momenten past verbondenheid en reuring of misschien zelfs kabaal. Deze verschillen tussen alleen-samen en stil-expressief zouden vorm kunnen krijgen in verschillende zones. Zo kunnen we denken aan stilteplekken met een troostend uitzicht, donkere ruimtes voor terugtrekken, ruimtes voor lamenteren, energie, bewegen en muziek, ruimtes voor samen eten en drinken, ruimtes met speeltoestellen, ruimtes voor natuurlijke monumentjes. Materialen voor rituelen zouden van zichzelf ecologisch en regeneratief van aard mogen zijn, bijvoorbeeld met de aarde, groen, water. En het voelt daarbij heel kloppend om rituelen ook heel praktisch van aard te laten zijn, zoals werken met de aarde, zaaien, plukken, bewateren. Ook het composteermengsel kan deels ritueel worden geplukt op het eigen landgoed.

Wat kan gemeenschappelijkheid betekenen voor het proces van veraarden?

Eline Veninga van Lenteland en veraarder Carien Kirkels bespraken dit tijdens hun sessies. Te beginnen met de vragen wat een gevoel van gemeenschappelijkheid oproept en welke elementen daaraan bijdragen. Het gaat onder meer om een gevoel van verbondenheid, contact maken, gedeelde interesses, samen iets creëren, op momenten van grote verandering en gewoon in alledaagse dingen zoals samen eten. Je ervaart gemeenschappelijkheid niet alleen in een groep, maar ook als je alleen bent.

Vervolgens is gesproken over de betekenis van het leiden van een regeneratief leven. Betekenis ligt in het onderdeel zijn van een eindeloze kringloop, de circulariteit van dood-leven-dood en leven gevend in plaats van leven nemend.

In de tweede groep werd de gemeenschappelijkheid van de gecomposteerde aarde besproken. Hoe brengen we deze weer terug in onze gemeenschap? Er moet een alledaagsheid worden gecreëerd, waardoor wordt geaccepteerd. Onderzoek naar risico’s van het gebruik van de aarde is daarbij belangrijk. En ook welke planten en bomen gedijen goed in deze aarde. Zelf werken met de aarde kan bijdragen aan het rouwproces en het door voelen. Er kan in gemeenschappelijkheid worden gewerkt met deze compost. Toekomst geven aan je eigen einde.

Eeuwige rust kan worden veiliggesteld door de grond onder te brengen in een coöperatie; het een plek te geven op bijvoorbeeld een landgoed waar bomen en planten ter herinneringen kunnen worden geplant.

Tot slot is gesproken over hoe je je eigen einde kan vormgeven vanuit gemeenschappelijkheid. Dit kan door een plek te creëren waar de dood de basis om leven te geven. Een plek die voor iedereen toegankelijk is. Zo kunnen we onszelf doorgeven aan volgende generaties.

Piet Schrijen, uitvaartondernemer uit Cuijck en veraarder Jenneke Haaksma gingen in gesprek over de betaalbaarheid van veraarden. Hoe maken we veraarden betaalbaar voor iedereen?

In de sessies over betaalbaarheid hebben we ons eerst een beeld gevormd van wie er nu eigenlijk voor veraarden zal kiezen en wat dat betekent voor betaalbaarheid. De verwachting is dat de groep die kiest voor veraarden divers is. Er zijn mensen die het als alternatief zien voor natuurbegraven om door te veraarden écht opgenomen te worden in de natuur. Ook zijn er mensen die veraarden zien als zachter en natuurlijker alternatief voor cremeren.

Als het gaat om betaalbaarheid zal veraarden dus wat betreft prijs ‘concurreren’ met beide vormen. Best een uitdaging, want als je de kosten voor alleen het proces van deze vormen bekijkt dan gaat het om een bandbreedte van circa €400 tot €6.000. Aan de andere kant is het de vraag of prijs in basis leidend zal zijn. Duurder dan natuurbegraven zal veraarden uiteindelijk niet moeten worden.

Wat speelt dan een rol bij de betaalbaarheid van veraarden? De betaalbaarheid wordt in basis bepaald door de hoeveelheid ruimte die je nodig hebt, wat de kwaliteit van deze ruimte is en welke dienstverlening eromheen aanwezig is. Staat er bijvoorbeeld één cocon in een ruimte of zijn dat er meerdere, eventueel gestapeld? Is rondom de plek voor het veraarden nog ruimte ingericht voor rituelen? Vindt het veraarden binnen plaats of bijvoorbeeld buiten? Kunnen gemeenten veraarden inzetten voor sociale uitvaarten, zodat er massa ontstaat?

Veel ideeën zijn de revue gepasseerd: van cocons buiten in een aardenwal tot gebruik maken van leegstaande gebouwen. Conclusie uit deze sessies is dat er een diversiteit aan wensen en oplossingen is. Landelijke samenwerken en het realiseren van een bepaalde massa draagt bij aan de betaalbaarheid. Het zou dan ook mooi zijn als er keuzevrijheid is in de manier van veraarden en dat verder wordt onderzocht hoe massa menselijker en intiemer gemaakt kan worden.

Deze uitkomsten volgen nog.